Cwestiynau cyffredin

Rydych mewn: Hafan > Ein Gwaith > Cwestiynau cyffredin
Dewislen
Diweddarwyd Hydref 2026

Dileu elw o ofal plant: Cwestiynau cyffredin

Diben

Mae'r dudalen hon yn dwyn ynghyd gwestiynau a godir dro ar ôl tro ynghylch yr agenda dileu elw. Mae'n rhoi cefndir i ddull gweithredu Llywodraeth Cymru, y materion ymarferol y mae awdurdodau lleol yn gweithio arnynt a rhywfaint o'r gwersi sy'n dod i'r amlwg o'r broses weithredu.

▼  1. Beth yn union mae nid er elw yn ei olygu?

At ddibenion Deddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2025, rhaid i ddarparwr gwasanaeth plant cyfyngedig, oni bai ei fod yn awdurdod lleol, fod â gwrthrychau neu ddibenion priodol a gweithredu drwy un o bedair ffurf gyfreithiol a ganiateir:
  • Cwmni elusennol cyfyngedig drwy warant heb gyfalaf cyfranddaliadau
  • Sefydliad elusennol corfforedig
  • Cymdeithas elusennol gofrestredig
  • Cwmni buddiant cymunedol cyfyngedig drwy warant heb gyfalaf cyfranddaliadau
Yn y cyd-destun hwn, felly, mae nid er elw yn cyfeirio at y strwythur cyfreithiol ac ariannol sy'n ofynnol gan y Ddeddf, yn hytrach nag yn unig at a yw sefydliad yn creu gwarged.

▼  2. A all darparwr nid er elw godi ffioedd uchel o hyd?

Gall. Mae nid er elw yn disgrifio strwythur cyfreithiol ac ariannol y darparwr; nid yw'n gosod cap ar y ffi y gall ei chodi.
Gall darparwr nid er elw barhau i gael costau uchel, yn enwedig lle mae'n darparu gofal arbenigol, yn cefnogi plant ag anghenion cymhleth, neu'n gweithredu gwasanaethau llai gyda gofynion staffio uwch.
Felly nid yw'r diwygiadau'n gwarantu ffioedd is, yn enwedig oherwydd bod darpariaeth addas yn brin o hyd.

▼  3. Os na all darparwyr wneud elw, a allent gynyddu ffioedd rheoli, costau eiddo neu daliadau eraill yn lle hynny?

Mae'r ddeddfwriaeth yn cynnwys darpariaethau sydd â'r bwriad o atal elw rhag cael ei ddileu mewn ffurf arall yn unig.
Gall darparwr nid er elw ysgwyddo costau rheoli, rhentu neu fod yn berchen ar eiddo, talu cyflogau, prynu gwasanaethau ac adeiladu cronfeydd wrth gefn priodol yn gyfreithlon. Nid yw'r newid yn y ddeddfwriaeth yn golygu bod y costau hyn yn diflannu, ac nid yw'n gosod lefelau rhagnodedig ar eu cyfer chwaith.
Fodd bynnag, mae'r ddeddfwriaeth yn rhagweld yn benodol y risg y gellid defnyddio ffioedd rheoli gormodol, costau eiddo neu drefniadau ariannol eraill fel dull amgen o ddileu gwerth o wasanaeth. Felly mae'n dod â threfniadau ariannol afresymol neu anghymesur o fewn y prawf person addas a phriodol.
Bydd Arolygiaeth Gofal Cymru (AGC) yn monitro ac yn gorfodi'r gofynion hyn. Lle mae AGC yn nodi trefniadau y mae'n eu hystyried yn afresymol neu'n anghymesur, gallai hyn effeithio yn y pen draw ar ba un a yw'r darparwr yn parhau i fodloni'r gofynion person addas a phriodol, gydag AGC yn gallu defnyddio ei phwerau gorfodi presennol lle bo angen.
I gomisiynwyr, mae hyn yn atgyfnerthu pwysigrwydd tryloywder ynghylch cost lawn y ddarpariaeth, yn enwedig lle mae ffioedd rheoli sylweddol, costau eiddo neu drafodion gyda sefydliadau cysylltiedig.

▼  4. A ddisgwylir i ddileu elw arbed arian parod i awdurdodau lleol?

Y prif amcan polisi yw sicrhau bod arian cyhoeddus a werir ar ofal plant sy'n derbyn gofal yn cael ei gadw o fewn gwasanaethau a'i ail-fuddsoddi mewn gwasanaethau, yn hytrach na'i ddileu fel elw preifat. Nid yw'r ddeddfwriaeth yn ei gwneud yn ofynnol i gostau lleoli leihau.
Gall gwasanaeth nid er elw fod yn ddrud i'w weithredu o hyd. Mae staffio, eiddo, gofynion rheoleiddio, cymorth therapiwtig a chymhlethdod cynyddol anghenion plant i gyd yn cyfrannu'n sylweddol at gostau. Gall darpariaeth newydd hefyd gynnwys costau uwch yn ystod symud neu wrth weithredu islaw'r niferoedd llawn.
Efallai y bydd cyfleoedd tymor hwy i sicrhau gwell gwerth drwy gynyddu’r ddarpariaeth leol, lleihau’r ddibyniaeth ar brynu ar unwaith a lleoliadau allanol drud, a rheoli capasiti’n fwy effeithiol.

▼  5. Sut bydd y diwygiadau’n rhyngweithio â’r angen i sefydlu cost gofal deg?

Mae'r ddeddfwriaeth yn newid pwy all wneud elw o ddarparu gwasanaethau plant penodol. Nid yw'n sefydlu methodoleg genedlaethol ar gyfer ffioedd na chostau gofal.
Bydd marchnad gynaliadwy nid er elw yn dal i fynnu ffioedd sy'n adlewyrchu'n briodol gost darparu gofal o ansawdd da, gan gynnwys staffio, eiddo, cymorth arbenigol ac anghenion plant unigol.

▼  6. Pa lefel risg sy'n parhau wrth i'r diwygiadau ddechrau dod i rym? A ydym yn hyderus y bydd digon o ddarpariaeth amgen yn cael ei throsglwyddo neu ei chreu?

Digonolrwydd yw'r prif risg weithredu o hyd. Y cwestiwn allweddol yw a fydd digon o ddarpariaeth addas ar gael yn y lleoedd cywir ac ar gyfer y plant cywir wrth i ddibyniaeth ar ddarpariaeth er elw leihau.
Mae'r cyfnod pontio wedi'i gyflwyno'n fwriadol fesul cam. Ers 1 Ebrill 2026, ni all cartrefi plant newydd, gwasanaethau maethu a gwasanaethau llety diogel er elw gofrestru yng Nghymru ac ni all darparwyr er elw presennol ychwanegu gwasanaethau na lleoedd newydd. Bydd cyfyngiadau pellach yn dilyn drwy gydol y cyfnod pontio, gyda'r newid mwyaf arwyddocaol yn gyfyngiad ar leoliadau newydd gyda darparwyr er elw o 2030, yn amodol ar eithriadau penodol.
Mae awdurdodau lleol yn datblygu eu darpariaeth eu hunain, mae capasiti nid er elw newydd yn cael ei greu, ac mae darparwyr presennol yn ystyried ailsefydlu fel sefydliadau nid er elw trwyddedig. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn cefnogi'r newid drwy gyllid cyfalaf a refeniw a chymorth uniongyrchol i ddarparwyr.
Am y rheswm hwnnw, mae digonolrwydd yn cael ei fonitro'n weithredol drwy'r trefniadau cynllunio digonolrwydd cryfach sydd bellach yn ofynnol gan awdurdodau lleol. Bwriad y cynlluniau hyn yw rhoi darlun cliriach o'r galw presennol a'r galw yn y dyfodol, y capasiti presennol, datblygiadau arfaethedig a meysydd risg.
Nid dim ond disodli nifer penodol o welyau neu leoliadau maeth yw'r mater allweddol. Mae'n cynnwys creu'r ddarpariaeth gywir, yn y mannau cywir, ar gyfer anghenion plant sydd ei hangen.

▼  7. Beth yw'r prif alluogwyr ar gyfer cynyddu darpariaeth nid er elw?

Un galluogwr allweddol yw rhoi'r hyder a'r cymorth ymarferol sydd eu hangen ar ddarparwyr presennol a darpar ddarparwyr i weithredu'n llwyddiannus o fewn y fframwaith newydd.
Mae Llywodraeth Cymru yn ariannu Cwmpas i ddarparu cymorth cyfrinachol, wedi'i deilwra i ddarparwyr presennol sy'n gwneud elw ac sy'n ystyried ailsefydlu fel un o'r sefydliadau nid er elw a ganiateir. Mae hyn yn cynnwys cyngor arbenigol i helpu darparwyr i ddeall yr opsiynau sydd ar gael a gweithio drwy oblygiadau ymarferol, ariannol a threfniadol y cyfnod pontio.
Ochr yn ochr â hyn, mae partneriaeth agos ag awdurdodau lleol yn arbennig o bwysig. Mae angen dealltwriaeth glir ar ddarparwyr o anghenion lleol, galw yn y dyfodol a bwriadau comisiynu os ydynt am wneud penderfyniadau hyderus ynghylch datblygu neu addasu gwasanaethau. Mae gwaith da eisoes yn digwydd rhwng awdurdodau lleol a darparwyr i archwilio gofynion a chyfleoedd yn y dyfodol ar gyfer darpariaeth newydd neu ddarpariaeth wedi'i hailgyflunio.
Bydd mynediad at eiddo addas, buddsoddiad cyfalaf, gweithlu a refeniw cynaliadwy hefyd yn parhau i fod yn bwysig.

▼  8. A yw darparwyr er elw wedi cynyddu ffioedd ar gyfer lleoliadau presennol ers i'r cyfyngiadau ddod i rym ym mis Ebrill 2026?

Mae pwysau tuag i fyny yn parhau ar rai costau lleoli, ond mae'r patrwm hwn yn dyddio o rag gweithredu'r ddeddfwriaeth.
Ar hyn o bryd does dim tystiolaeth bod costau lleoli yng Nghymru wedi cynyddu'n gyflymach na chostau cymharol yn Lloegr oherwydd y diwygiadau.

▼  9. Faint o blant a phobl ifanc sy'n defnyddio'r gwasanaethau hyn ar hyn o bryd?

Mae'r ddeddfwriaeth yn ymwneud yn benodol â gwasanaethau plant cyfyngedig: gwasanaethau cartrefi plant, gwasanaethau maethu a gwasanaethau llety diogel.
Mae ystadegau diweddaraf Llywodraeth Cymru yn dangos bod 7,072 o blant yn derbyn gofal gan awdurdodau lleol Cymru ar 31 Mawrth 2025.
O'r rhain, roedd 4,793 (68%) mewn lleoliadau maeth ac roedd 970 mewn unedau diogel, cartrefi plant neu hosteli.

▼  10. A yw'r ddeddfwriaeth yn cynnwys ysgolion arbennig preswyl?

Nid yw gwasanaeth sydd wedi'i gofrestru fel gwasanaeth preswyl ysgol arbennig yn un o'r gwasanaethau plant cyfyngedig sydd wedi'u cynnwys yn y ddeddfwriaeth.
Mae'r darpariaethau dileu elw yn berthnasol i wasanaethau a ddiffinnir fel gwasanaethau plant cyfyngedig. Dyma wasanaethau cartrefi plant, gwasanaethau maethu a gwasanaethau llety diogel.

▼  11. Ble mae lleoliadau gweithgaredd 28 niwrnod, lleoliadau allanol neu leoliadau tebyg yn dod o dan y ddeddfwriaeth newydd?

Nid yw Deddf 2025 yn creu gwaharddiad cyffredinol ar brynu unrhyw wasanaeth gan sefydliad sy'n gwneud elw ar gyfer plentyn sy'n derbyn gofal. Mae ei darpariaethau'n ymwneud yn benodol â gwasanaethau cartref plant, gwasanaethau maethu a gwasanaethau llety diogel.
Felly, ni fyddai gwasanaeth gweithgaredd tymor byr neu addysg awyr agored gwirioneddol yn dod o fewn y gyfundrefn dileu elw yn awtomatig oherwydd ei fod yn darparu llety i blentyn sy'n derbyn gofal.
Y mater allweddol yw natur a statws rheoleiddiol y gwasanaeth yn hytrach na hyd neu ddisgrifiad y lleoliad yn unig.

▼  12. A oes, neu a fydd, gofrestr o ddarparwyr nid er elw yng Nghymru?

Mae Arolygiaeth Gofal Cymru (AGC) eisoes yn cynnal y gofrestr statudol o ddarparwyr rheoleiddiedig ac yn cyhoeddi gwybodaeth am wasanaethau cofrestredig trwy ei Chyfeiriadur Gwasanaethau Gofal.
Diweddarwyd cyfeiriadur AGC o 1 Ebrill 2026 i adlewyrchu'r gofynion newydd sy'n gysylltiedig â dileu elw.

▼  13. A all awdurdodau lleol y tu allan i Gymru ddefnyddio'r offer modelu ariannol a galw a ddatblygwyd drwy'r gwaith hwn?

Mae offer wedi'u datblygu i gefnogi awdurdodau lleol Cymru gyda chynllunio digonolrwydd a gweithredu'r diwygiadau. Fodd bynnag, mae llawer o'r fethodoleg sylfaenol yn drosglwyddadwy a byddai ADSS Cymru yn hapus iawn i rannu'r dysg.
Byddai ADSS Cymru hefyd yn croesawu'r cyfle i ddysgu o'r gwaith sy'n digwydd yn Lloegr. Mae rhannu dulliau, rhagdybiaethau a thystiolaeth sy'n dod i'r amlwg ar draws y ddwy wlad o werth sylweddol, yn enwedig wrth i awdurdodau ystyried y ffordd orau o ddatblygu darpariaeth leol gynaliadwy.

▼  14. A yw'r polisi wedi arwain at ofalwyr maeth yn trosglwyddo o asiantaethau annibynnol i awdurdodau lleol?

Y prif ffocws fu gweithio gydag asiantaethau maethu presennol i gefnogi eu trawsnewidiad o fodel er elw i un o'r strwythurau nid er elw a ganiateir, gyda'r nod o gynnal parhad i ofalwyr maeth a'r plant maen nhw'n eu cefnogi.
Mae awdurdodau lleol yn parhau i gryfhau eu gallu maethu eu hunain ac mae gan lawer gynnig cryf i ofalwyr maeth, gan gynnwys cymorth lleol, hyfforddiant, rhwydweithiau cyfoedion a chysylltiad agos â gwasanaethau plant. Lle mae gofalwyr yn dewis symud rhwng asiantaethau neu i awdurdod lleol, bydd hynny'n parhau i fod yn fater o ddewis unigol.
Fodd bynnag, mae cynyddu capasiti maethu awdurdodau lleol yn amcan strategol ehangach ac ni ddylid ei gymysgu â gweithredu'r ddeddfwriaeth, sy'n canolbwyntio ar y model sefydliadol y darperir gwasanaethau maethu drwyddo.

▼  15. A allai asiantaethau maethu er elw presennol symud eu gweithrediad i Loegr a pharhau i recriwtio gofalwyr maeth o Gymru?

Na. Ni fyddai symud gweithrediad neu swyddfa gofrestredig asiantaeth i Loegr yn darparu llwybr o amgylch y diwygiadau yng Nghymru.
Mae'r ddeddfwriaeth yn ymwneud â darparu gwasanaethau maethu a lleoli plant, yn hytrach na dim ond lle mae pencadlys sefydliad.
O 1 Ebrill 2027 ymlaen, ni fydd asiantaethau maethu er elw presennol yn gallu cymeradwyo gofalwyr maeth newydd fel rhan o'u gwasanaeth maethu yng Nghymru. Erbyn 1 Ebrill 2030, bydd lleoliadau newydd gyda darparwyr maethu er elw hefyd yn gyfyngedig, yn amodol ar yr eithriadau cyfyngedig a ddarperir yn y ddeddfwriaeth a'r rheoliadau.
Felly, bwriad y polisi yw y bydd angen i asiantaethau sy'n dymuno parhau i ddatblygu eu darpariaeth maethu i blant yng Nghymru weithredu drwy un o'r modelau nid er elw a ganiateir, yn hytrach na dim ond adleoli eu canolfan gorfforaethol ar draws y ffin.

Cwestiynau? E-bostiwch: removalofprofit@adss.cymru